4734 md. 3 istisnaları: 3/b, 3/c, 3/e, 3/g ne demek?

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 3. maddesi, Kanun kapsamındaki idarelerin bazı alımlarını Kanunun ihale usullerinin dışında bırakır. Maddenin son cümlesi kritik önemdedir: sayılan alımlar "ceza ve ihalelerden yasaklama hükümleri hariç" bu Kanuna tabi değildir. Yani istisna, idareye usul serbestliği tanır ama yasak fiillerin yaptırımını ortadan kaldırmaz. Tedarikçi gözüyle bakıldığında istisna ilanları, alışık olduğunuz açık ihale kurallarıyla (ilan süreleri, %3 geçici teminat, şikâyet yolu) birebir örtüşmeyebilir; her istisnanın kendi esas ve usullerine bakmanız gerekir.

En sık karşılaşılan istisna bentleri

Bent	Kapsam (özet)	Pratik not
3/a	Kuruluş amacı gereği işlemek veya satmak için doğrudan üreticilerden ya da ortaklarından tarım-hayvancılık ürünü alımları; orman köyleri kalkındırma kooperatiflerinden ve köylülerden hizmet alımları	Üretici ve kooperatifler için önemli bir kanal
3/b	Savunma, güvenlik veya istihbaratla ilişkili ya da gizlilik içinde yürütülmesine Cumhurbaşkanı veya ilgili bakanlıkça karar verilen; özel güvenlik tedbiri gerektiren veya devlet güvenliğine ilişkin temel menfaatlerle ilgili mal, hizmet ve yapım işleri	Gizlilik nedeniyle kamuya açık bilgi sınırlı olabilir
3/c	Uluslararası anlaşmalarla sağlanan ve finansman anlaşmasında farklı ihale usulü öngörülen dış finansmanlı alımlar; Merkez Bankasının belirli alımları; özelleştirme danışmanlığı; hava taşımacılığı şirketlerinin ticari alımları	Dış finansmanlı projelerde kreditör kurumun kuralları uygulanır
3/d	İdarelerin yabancı ülkelerdeki kuruluşlarının alımları	Yurt dışı temsilcilikler
3/e	Kanunda sayılan kamu kuruluşlarından yapılan belirli alımlar (ör. ceza infaz kurumları işyurtlarının bizzat ürettiği mal ve hizmetler, Devlet Malzeme Ofisi ana statüsündeki mal ve hizmetler, TCDD'den yük-yolcu hizmetleri, Et ve Balık Kurumundan et ürünleri)	Alım doğrudan bu kuruluşlardan yapılır
3/g	2. maddenin (b) ve (d) bentlerindeki kuruluşların ticari ve sınai faaliyetleri çerçevesinde üretime veya ana faaliyete yönelik, limiti aşmayan mal ve hizmet alımları	2026 limiti 156.712.536 TL

Madde bunların yanında daha birçok bendi içerir: sağlık alanında teşhis-tedaviye yönelik alımlar (3/h), kültür varlıklarının restorasyonu (3/i), vakıf kültür varlıkları (3/k), tanık koruma (3/l), BOTAŞ doğal gaz alımları (3/m), sanayi iş birliği uygulamaları (3/u), Cumhurbaşkanınca belirlenen uluslararası organizasyonlar (3/z) ve nükleer düzenleme alımları (3/bb) bunlardan bazılarıdır. Bentlerin bir kısmı Anayasa Mahkemesi kararlarıyla iptal edilmiştir (ör. 3/aa); güncel metni mutlaka mevzuat.gov.tr'den kontrol edin.

3/b, 3/c, 3/e ve 3/g'ye yakından bakış

3/b (savunma, güvenlik, istihbarat, gizlilik): İstisnanın uygulanması için alımın savunma, güvenlik veya istihbaratla ilişkili olduğuna ya da gizlilik içinde yürütülmesi gerektiğine Cumhurbaşkanı veya ilgili bakanlığın karar vermesi; ya da mevzuatı gereği sözleşmenin yürütülmesinde özel güvenlik tedbirleri alınmasının gerekmesi veya alımın devlet güvenliğine ilişkin temel menfaatlerle ilgili olması aranır (md. 3/b). Gizlilik gereği bu alımlarda kamuya açık bilgi sınırlıdır.

3/c (dış finansman ve diğerleri): Belirleyici unsur, uluslararası anlaşmayla sağlanan finansmanın anlaşmasında farklı ihale usul ve esaslarının uygulanacağının belirtilmiş olmasıdır. Bu durumda teklif şartları, teminat ve itiraz yolları ilgili finansman kuruluşunun kurallarına göre şekillenebilir. Bent ayrıca Merkez Bankasının banknot ve kıymetli evrak üretimi gibi alımlarını ve özelleştirme danışmanlığını da kapsar.

3/e (kamu kuruluşlarının ürettiği mal ve hizmetler): Kanun kapsamındaki idareler, maddede sayılan kuruluşlardan, bentte her kuruluş için belirtilen mal ve hizmetleri (çoğunda kuruluşun bizzat ürettikleri) doğrudan alabilir. Kamu İhale Genel Tebliği'ne göre Devlet Malzeme Ofisinden yapılanlar hariç bu bent kapsamındaki alımlar, Kurumun 24/4/2009 tarihli ve 27209 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmeliğine göre yapılmalıdır (Genel Tebliğ md. 4.1).

3/g (ticari ve sınai faaliyet istisnası): Kamu iktisadi teşebbüsleri ve kamu sermayesi yarıdan fazla olan şirketler, ticari ve sınai faaliyetleri çerçevesinde doğrudan üretime veya ana faaliyete yönelik ihtiyaçlarını, Hazine garantili veya bütçe transferiyle finanse edilenler hariç, yaklaşık maliyeti ve sözleşme bedeli limiti aşmamak kaydıyla Kanun dışında temin edebilir (md. 3/g). 2026 limiti 156.712.536 TL'dir (Kamu İhale Tebliği No: 2026/1). Hangi mal ve hizmetlerin kapsamda olduğu kuruluşların talebi üzerine Kurum tarafından belirlenir (geçici md. 4). Genel Tebliğ şu sınırları çizer:

• Yapım işleri bu bent kapsamında istenemez; yapım işinin mal kalemleri veya işçilik hizmetleri ayrı ayrı istenerek dolaylı yoldan da kapsama alınamaz (md. 4.3.2.6).
• Yıl boyunca planlanabilen ihtiyaçlar yıllık toplam yaklaşık maliyetle değerlendirilir; limitin altına inmek için bölmek açık Kanun aykırılığıdır (md. 4.3.3).
• Sözleşme bedeli limiti aşarsa işlem iptal edilir ve yaklaşık maliyet yeniden değerlendirilir (md. 4.3.4).

İstisna alımda hangi kurallar uygulanır, hangileri uygulanmaz?

Konu	İstisna alımda durum	Dayanak
İhale usulleri, ilan süreleri, geçici-kesin teminat oranları	4734 hükmü olarak uygulanmaz; bentle ilgili esas ve usullere bakılır	4734 md. 3 son cümle
İhalelerden yasaklama ve ceza hükümleri	Uygulanır	4734 md. 3 son cümle
EKAP kaydı ve İSKN	Zorunlu	EKAP Yönetmeliği md. 15/1; Genel Tebliğ md. 30.1.3
Yasaklılık teyidi	İhale üzerinde kalan istekli için zorunlu	EKAP Yönetmeliği md. 15/1
Sonuç bildirimi	En geç 15 gün içinde Kuruma	EKAP Yönetmeliği md. 15/1
4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu	Kapsamı 4734 hükümlerine göre yapılan ihalelerin sözleşmeleriyle sınırlı	4735 md. 2

Kanunun ek 1. maddesi, istisna edilen alımlar dahil her türlü alımın süreçlerinin kısmen veya tamamen EKAP üzerinden yürütülebileceğini öngörür. EKAP Yönetmeliği de istisna ihalelerde onay belgesi, yaklaşık maliyet, ilan/davet, doküman, e-teklif, e-eksiltme, teminat ve sözleşme işlemlerinden Kurumca belirlenenlerin EKAP üzerinden yürütüleceğini belirtir (md. 15/2).

Bazı istisnaların esas ve usulleri Cumhurbaşkanı Kararıyla ayrıca belirlenir. Örneğin 22 Ocak 2026 tarihli Resmî Gazete'de, 3/z bendi kapsamında bir bakanlık birimince yapılacak alımlara ilişkin usul ve esaslar (Karar Sayısı: 10896) yayımlanmıştır. 3/f kapsamındaki araştırma-geliştirme alımlarının esas ve usulleri ise ilgili kurumlarca Kurumun uygun görüşü alınarak yürürlüğe konur (Genel Tebliğ md. 4.2).

Tedarikçi için dikkat noktaları

• İstisna kapsamındaki bir alımda da yasak fiil veya davranışta bulunmanın yaptırımı, Kanun kapsamındaki ihalelerdeki gibi yasaklamadır. Yasaklılık ve katılım engelleri için ihaleye katılamayacaklar rehberine bakın.
• Şikâyet ve itirazen şikâyet yolu Kanunun usul hükümlerindendir; md. 3'ün son cümlesi yalnız ceza ve yasaklama hükümlerini saklı tuttuğundan, istisna alımda başvuru yolunu o alımın esas ve usullerinden kontrol edin. Kanun kapsamındaki ihaleler için süreç itirazen şikâyet rehberinde.
• İlan metninde "4734 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinin ... bendi kapsamında" ibaresini görürseniz ihale ilanı nasıl okunur rehberindeki kontrol listesini istisna esas ve usulleriyle birlikte uygulayın.
• İstisna sınırlarının altında kalan küçük alımlar ile Kanun kapsamındaki ilansız alımları karıştırmayın: ikincisi doğrudan temin kurallarına tabidir.

Kanun kapsamındaki temel usuller için açık ihale rehberine bakabilirsiniz. Teklif Atlası resmî bir kaynak değildir; istisna ihalelerine ilişkin doküman ve duyuruları ilgili idareden ve EKAP'tan teyit edin.